فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

کسانی که حساب بد با آنان می شود

دو نشانه کلی در قرآن مجید برای این گروه ذکر شده است:
اول: اینکه در دنیا دعوت انبیاء الهی را اجابت ننموده و اعتنایی به نصایح و ارشادات رهبران الهی نداشتند که در حقیقت به دعوت خدایشان توجه نکرده اند. فرمود:
والذین لم یستجیبوا له لو ان لهم ما فی الارض جمیعا و مثله معه لافتدوا به اولئک لهم سوء الحساب و مأویهم جهنم و بئس المهاد:(178)
آنانی که دعوت حق پروردگار را اجابت ننموده اند اگر در قیامت تمام نعمتها و ثروتهای روی زمین را مالک بودند، حاضر می شدند برای جلوگیری از عذاب همه را یکجا بدهند، تا مقداری از عذاب و سختی قیامت را کاهش دهند. حساب بد و سختی در انتظار آنان بوده و جایگاه آنان دوزخ است و آن بد قرارگاهی می باشد.
دوم: آنکه نامه عمل به دست چپ آنان داده می شود که فرمود:
فاما من أوتی کتابه بشماله فیقول یا لیتنی لم أوت کتابیه و لم أدر ما حسابیه:(179) اما کسی که در قیامت نامه عمل به دست چپ او داده می شود می گوید ای کاش نامه عمل به دست من داده نمی شد. و ای کاش از حساب اعمال خود باخبر نمی شدم.
و در روایات اهلبیت (ع) واژه سوء الحساب دو گونه تفسیر شده است:
اول: اینکه کارهای نیک از شخص مورد قبول و پذیرش واقع نشده و هیچ ثوابی در مقابل اعمال صالح به او داده نشود. ولی کارهای ناشایست مو به مو حساب شده و از هیچ گناهی اغماض نشده و بر تمامی آنها شخص را مؤاخذه و عذاب کنند. و این در صورتی است که خداوند نظر لطف و کرم و رحمتش را در قیامت از کسی سلب نماید.
لذا گفته شد، که توصیف خداوند به صفت رحیم بیانگر همین معنا است. که رحمتش در آخرت فقط به مؤمنین اختصاص دارد به خلاف وصف رحمن که بر شمول رحمت واسعه پروردگار نسبت به همه مخلوقات در دنیا دلالت دارد.
در تفسیر عیاشی از امام معصوم (ع) روایت شده که تفسیر سوء الحساب فرمود:
لا یقبل حسناتهم و یؤاخذون بسیئاتهم:(180) هیچ کار نیک و عمل صالحی از آنان قبول نشده و در مقابل تمام گناهان و کارهای بد زیر سؤال رفته و بر جمیع معاصی مؤاخذه و عذاب می شوند.
دوم: اینکه تمام گناهان و طاعات انسان به حساب آمده و در مقابل تمام کارهای نیک و بد پاداش و جزاء داده شود و هر کدام بیشتر بود، همانگونه سرنوشت او تعیین گردد. اگر کفه کارهای نیک سنگین بود راهی بهشت شده والا به دوزخ برده می شود.
و در این صورت (سوء الحساب) به این معنی است که همه اعمال مو به مو بررسی شده و از هیچ گناهی اغماض نشود.
و حتی اگر این گونه هم حساب اعمال شود کمتر کسی از دادگاه دقیق عدل الهی جان سالم به در خواهد برد، چرا که کسی خالی از لغزش و گناه نمی باشد. خدیا تو را به حق آبرومندان درگاهت در قیامت به دیده اغماض از گناهان ما بگذر و به رسوائی ما راضی مباش.
هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت کرده است:
فی قوله تعالی: و یخافون سوء الحساب قال: یحسب علیهم السیئات و یحسب لهم الحسنات و هو الاستقصاء:(181) راجع به تفسیر سوء الحساب حضرت فرمود: همه بدیها و خوبی ها مورد محاسبه قرار می گیرد و مقصود از (سوء الحساب) استقصاء و بررسی دقیق تمام اعمال با استقراء تام و فحض کامل است، به گونه ای که مثقال و ذره عمل خیر و شر به قلم می آید.
و نیز حماد بن عثمان از امام صادق (ع) چنین روایت کرده است:
قال لرجل شکاه بعض اخوانه: ما لأخیک فلان یشکوک. فقال أیشکونی ان استقصیت حقی؟ قال فجلس مغضبا ثم قال: کأنک اذا استقصیت لم تسی ء أرأیت ما حکی الله تبارک و تعالی (و یخافون سوء الحساب) أخافوا الله أن یجور علیهم؟ لا والله ما خافوا الا الاستقصاء الله سوء الحساب، فمن استقصی فقد أساء:(182)
حضرت خطاب به مردی که بعضی از برادران ایمانی وی از او شکوه کردند، فرمود: چرا فلانی از تو شکایت دارد؟ آن مرد عرض کرد: چه شکایتی؟ آیا از من شکایت کرده که چرا مثلا تمام حق خود را از او مو به مو گرفته ام؟ حضرت خشمناک گردید و نشست، و سپس فرمود: مثل اینکه گمان می کنی کار بدی نکردی! آیا دیدی آن آیه شریفه را که خدای عزوجل راجع به اهل محشر در قیامت فرمود: از بدی حساب می ترسند. آیا مقصود این است که آنان از ظلم خدا می ترسند؟ حاشا و کلا، خدا که به کسی ستم روا نمی دارد. نه، به خدا سوگند آنان فقط از دقت در حساب و بررسی دقیق اعمالشان می ترسند. خوف این دارند که خداوند تمام گناهانشان را به حساب آورد. و هر کس که در حق برادران ایمانی خود تا دینار آخر حسابرسی کند کار بدی کرده است.
و ظاهرا (سوء الحساب) دارای معنای کلی است که دو مصداق دارد. و هر دو معنای اول و دوم مصداق حساب بد هستند که نسبت به گروه های اهل محشر فرق می کند. ممکن است سوء الحساب در مورد عده ای به معنای اول باشد و برای عده ای دیگر به معنای دوم بوده باشد.
و به تعبیر دیگر بدی حساب شدت و ضعف دارد و معنای اول نوع شدید آن بوده و معنای دوم نوع خفیف آن است. و این بستگی به اندازه خباثت و مقدار گناهان افراد دارد.
شاهد بر صدق مدعای ما بعضی روایات است که هر دو معنی در آنها جمع شده است.
به عنوان نمونه هشام بن سالم از امام صادق (ع) چنین نقل کرده است:
فی قوله تعالی: و یخافون سوء الحساب قال: الاستقصاء و المداقة و قال یحسب علیهم السیئات و لا یحسب لهم الحسنات:(183) فرمود: مقصود از حساب بد، بررسی و کاوش دقیق و حسابرسی از جمیع جهات است، به این که کارهای بد به حساب آمده ولی کارهای خوب هیچ به حساب نیاید.
و کسانی مورد محاسبه قرار می گیرند که از نعمت مال و مقام و علم برخوردار باشند کما اینکه امیرالمؤمنین علی (ع) فرمود: انما الحسنات علی من تلبس بها ههنا:(184) همانا کسی مورد محاسبه قرار می گیرد که از نعمت دنیا برخوردار باشد.

کسانی که بدون محاسبه وارد دوزخ می شوند

روایات وارده در این باره به دو بخش تقسیم می شوند:
بخش اول: روایاتی که از آنها استفاده می شود فقط مشرکین بدون محاسبه وارد دوزخ می شوند و سایر انسانها مورد محاسبه قرار می گیرند.
از امام زین العابدین (ع) روایت شده است که فرمود:
اعلموا عباد الله ان اهل الشرک لا تنصب لهم الموازین و لا تنشر لهم الدواوین و انما یحشرون الی جهنم زمرا و انما نصب الموازین و نشر الدواوین لاهل الاسلام(185): بندگان خدا: بدانید که در قیامت برای مشرکین مقدمات و وسایل محاسبه قرار داده نمی شود، بلکه گروه گروه بدون حساب وارد دوزخ می شوند و مقدمات محاسبه فقط برای اهل اسلام قرار داده می شود.
رسول خدا (ص) در روایتی فرمود:
ان الله عزوجل یحاسب کل خلق الا من اشرک بالله عزوجل فانه لا یحاسب و یؤمر به الی النار(186): خداوند عزوجل اعمال همه خلایق را محاسبه می کند مگر مشرکین که بدون حساب وارد دوزخ می شوند.
در قرآن کریم گرچه تصریح به این مطلب نشده است ولی از ظواهر آیات شریفه می توان آن را استفاده نمود.
به عنوان نمونه در بعضی آیات بهشت بر مشرکین تحریم گردیده است. و تنها جایگاه آنان دوزخ ذکر شده است.
در سوره مائده - آیه 72 - می خوانیم:
انه من یشرک بالله فقد حرم الله علیه الجنة و مأواه النار:: همانا خدای تعالی بهشت را بر کسی که به ذات احدیتش شرک ورزیده است حرام گردانیده و تنها جایگاه او در آخرت آتش دوزخ است.
روشن است که در قیامت محاسبه اعمال برای کسی می شود که امکان دخول بهشت برایش بوده باشد. و با تحریم آن برای کفار این امکان نیست بلکه به نص قرآن مجید و قول قطعی پروردگار متعال جایگاه آنان دوزخ تعیین شده است. پس برای چه منظور و کدام مقصود محاسبه شوند؟
در برخی آیات وعده عذاب همیشگی دوزخ و خبر از تهیه لباس های آتشین برای آنان داده شده است. فرمود:
و من یکفر به من الاحزاب فالنار موعده:(187) هر گروهی که وجود اقدس خالق سبحان را نکار کند وعده گاه او آتش دوزخ است.
البته در بعضی آیات به منافقین هم مانند کفار وعده صریح دوزخ داده شده است. فرمود:
وعد الله المنافقین و المنافقات و الکفار نار جهنم:(188) خدای تعالی به مردان و زنان منافق و نیز به کفار وعده دوزخ داده است.
و در سوره حج - آیه 19 - می خوانیم:
فالذین کفروا قطعت لهم ثیاب من النار: برای کسانی که به ذات خالق یکتا کفر ورزیده اند لباس هایی از آتش آماده گردیده است.
جای شک نیست که وعده پروردگار هرگز تخلف نپذیرفته و تحقق آنچه که خبر از وقوعش داده است قطعی می باشد. بنابراین نوبت به محاسبه اعمال کفار در قیامت نمی رسد، چرا که پروردگار متعال نتیجه کرده های آنان را در همین دنیا اعلام فرموده و سرنوشت ابدی آنان را تعیین نموده است.
البته آیات در این موضوع فراوان است و ما به عنوان نمونه بعضی از آنها را در این جا ذکر کرده ایم.
بخش دوم: روایاتی که بعضی گنهکاران غیر مشرک را داخل این گروه کرده و بیان می کند که آنها بدون محاسبه وارد آتش دوزخ می شوند.
از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود:
ثلاثة یدخلهم الله النار بغیر حساب... امام جائر و تاجر کذوب و شیخ زان(189) سه طایفه هستند که بدون محاسبه خداوند آنان را داخل دوزخ می کند... سلطان و رهبر ستمکار و تاجر دروغگو و خیانتکار و پیرمرد زناکار.
و نیز از پیامبر گرامی اسلام روایت شده است که فرمود:
ستة یدخلون النار بغیر حساب: ألامراء بالجور و العرب بالعصبیة و الدهاقین بالکبر و التجار بالکذب و العلماء بالحسد و الاغنیاء بالبخل:(190) شش طائفه بدون محاسبه وارد دوزخ می شوند. اول: فرمانروایان به خاطر ظلم و ستم. دوم: عربها به خاطر تعصب غیر منطقی. سوم: کشاورزان به خاطر کبر و خودپسندی. چهارم: بازرگانان به خاطر دروغگوئی و خیانت در معامله. پنجم: علما و دانشمندان به خاطر حسادت و بدخواهی. ششم: سرمایه داران و ثروتمندان به خاطر بخل و امساک.

از چه چیز در قیامت سؤال می شود؟

از آیات شریفه قرآن استفاده می شود که در قیامت از اموری سؤال می شود که می توان همه آنها را در سه چیز خلاصه نمود. اول: سؤال از نعمتها. دوم: سؤال از اعمال و کرده های بشر. سوم: سؤال از عهد و پیمان.