فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

تحقیق لغوی

کلمه الحاقه در لغت به معنای هر پدیده و رخداد حق و ثابت و دارای واقعیت و یقینی آمده است و نیز به معنای در بردارنده حقیقت وجود و کنه اشیاء و کاشف از رسیدن قابلیت به فعلیت، آمده است.
و به عبارت بهتر الحاقه عبارت از رخداد و حادثه دارای حقیقت است. لکن واژه حق و حقیقت در لغت عرب معانی گوناگون دارد لذا همه آنها در کلمه الحاقه گنجانده شده است.
اول: برخورداری از واقعیت و اصالت و داشتن ثبات و دستخوش دگرگونی نشدن(102) و کلمه الحاقه در این صورت به هر چیز برخوردار از واقعیت و حقیقت و ثبات اطلاق می شود زیرا مقصود از حقیقت اصالت و ثبات(103) می باشد.
کما اینکه بعضی گفته اند(104) همین معنی در حدیث نبوی مقصود است که رسول خدا (ص) به حارثه بن النعمان الانصاری فرمود کیف أصبحت یا حارثه قال أصبحت یا رسول الله مؤمنا حقا قال ان لکل ایمان حقیقه فما حقیقه ایمانک:(105) ای حارثه خود را در چه حالی می بینی؟ حارثه گفت: یا رسول الله خود را مؤمن حقیقی می بینم، حضرت فرمود: هر ایمانی از اصالت و ثبات(106) برخوردار است، چه دلیلی اصالت و واقعیت ایمان تو را اثبات می کند.
دوم: به معنای هر چیز دارای حقیقت و باطن و کنه می باشد. و مقصود از کلمه حقیقت در این صورت کنه و اصل(107) است.
کما اینکه همین معنا در احادیث وارده راجع به تعریف حقیقت ایمان مراد می باشد. مثل روایت منقول از امام صادق (ع)، که فرمود:
لا یبلغ احدکم حقیقه الایمان حتی یحب أبعد الخلق منه فی الله و یبغض اقرب الخلق منه فی الله:(108) کسی از شما به کنه ایمان نخواهد رسید مگر اینکه بیگانه ترین شخص را برای خدا دوست داشته باشد و نزدیکترین افراد خود را برای خدا دشمن بدارد.
و این معنی به خوبی از کاربرد فعل یبلغ استفاده می شود. زیرا آنچه که به آسانی قابل یافتن نبوده بلکه باید با سعی و تلاش به آن رسید، کنه و عمق و ژرفای وجود شی ء است. مثل عمق آب که به سختی باید به آن رسید.
و نیز در حدیث آمده لا تدرکه العیون بمشاهده العیان و لکن تدرکه العقول بحقائق الایمان:(109) یعنی چشمهای سر هرگز نمی توانند مانند دیدن اشیاء مادی خدا را مشاهده کنند ولی عقل انسان مؤمن به کمک حقیقت و کنه ایمان می تواند صفات جلال و جمال او را درک کند.
سوم: لزوم و ضرورت و وجوب.(110)
و این معنی در برخی آیات شریفه قرآن مقصود است. فرمود:
و یحق القول علی الکافرین:(111) تحقیق وعید بر کافران لازم و قطعی خواهد بود.
و کان حقا علینا نصر المومنین:(112) یاری مؤمنین بر ما همیشه لازم و ضروری بوده است.
چهارم: اثبات و اظهار و آشکار نمودن(113) است و در آیه شریفه و یحق الله الحق بکلماته(114) همین معنی مقصود است. یعنی حقیقت امر را با نزول آیات ظاهر و آشکار می کند.
پنجم: معنای استحقاق و شایستگی و آمادگی است. لذا گفته شده که شتر داخل چهار سال را حِق یا حِقه نامیده اند چون آمادگی و استعداد حمل و بهره برداری دارد.(115) و بهترین شاهد، استعمال این واژه در قرآن است. که به همین معنی می باشد.
در آیه 10 - 5 از سوره انشقاق می خوانیم و اذا السماء انشقت و أذنت لربها و حقت یعنی قیامت روزی است که آسمان پاره گشته و شکاف برداشته و اطاعت امر پروردگارش نموده، در حالیکه استعداد و آمادگی شکاف داشته و شایسته این اطاعت بوده است.
و نیز در ادامه نیز فرمود: و اذا الارض مدت و ألقت ما فیها و تخلت و أذنت لربها و حقت هنگامیکه زمین از هم باز و جدا شده و آنچه درون دارد بیرون ریخته و خالی شود و اطاعت پروردگارش نماید در حالی که استحقاق و استعداد شکاف داشته و شایسته انقیاد در برابر دستور خدای قهار می باشد.
ششم: ماده حق به باب مفاعله برده شود معنا و مفهوم مخاصمه(116) می دهد و در حدیث آمده فجاء رجلان یتحاقان فی ولد(117) یعنی دو نفر در مورد سرپرستی و نگهداری بچه ای با هم به نزاع و مخاصمه پرداختند و هر کدام حق حضانت و سرپرستی را برای خودش می دانست.
بنابراین کلمه الحاقه در این صورت به معنی مخاصمه گر و منازع می باشد.
هفتم: به معنای احاطه کننده و دربرگیرنده(118)

وجه تسمیه

هر یک از معانی لغوی کلمه الحاقه که ذکر شده است، در وجه نامگذاری قیامت به این واژه می تواند دخیل بوده باشد. که به ترتیب فوق ذکر می کنیم.
1- زمان قیامت ثابت و غیر قابل تغییر است، که فرمود:
قل لکم میعاد یوم لا تستأخرون عنه ساعه و لا تستقدمون:(119) ای پیامبر به مردم بگو که: روز معینی برای شما وعده گاه قیامت است و زمان آن ثابت بوده و هرگز لحظه ای تقدیم و تاخیر ندارد. و این معنا از وجوه نامگذاری قیامت به اسم الحاقه می باشد.
2- در قیامت حقایق وجود اشیاء و کنه آنها ظاهر و منکشف می شود. چرا که نظام مادی دنیا، مانند پرده ای ضخیم، مانع مشاهده حقیقت و بواطن اعمال و صفات و عقائد ما است. و این پرده با رخداد تحول بزرگ قیامت کنار رفته و نظام هستی جدید بر موجودات عالم حاکم گشته که آن حیات جاوید اخروی می باشد، لذا در قیامت خطاب به مشرکان و گناهکاران گفته می شود:
لقد کنت فی غفله من هذا فکشفنا عنک غطاءک فبصرک الیوم حدید(120) عده ای از مفسرین مثل مرحوم علامه طباطبائی قائل هستند که مقصود از غطاء همان نظام مادی دنیا است که با تبدل به نظام هستی آخرت کنار رفته و حقائق وجود اشیاء منکشف می شود. این مطلب بحث مفصل و مستقلی را می طلبد که ما در جلد اول مبحث مکان قیامت اجمالا به آن اشاره نمودیم.
مفسر نامبرده از آیه شریفه و برزوا لله الواحد القهار(121) همین معنا را استظهار نموده است.
اینکه در آیات شریفه قرآن آمده، انسان عمل خود را در قیامت یافته و مشاهده می کند، مقصود این است که حقیقت وجود کرده هایش در آنجا آشکار شده و دیده می شود. و این مطلب در مبحث معاد به طور مفصل مطرح خواهد شد. انشاء الله.
بنابراین یکی از وجوه تسمیه قیامت به نام الحاقه همین است که در بردارنده حقائق و بواطن و کنه اشیاء است.(122) کما اینکه در معنای دوم از معنای لغوی این لفظ توضیح دادیم.
3- رخداد قیامت امری ضروری و یقینی بوده و تحقق آن شک بردار نیست.
در آیات بسیاری تصریح به این حقیقت شده است، که به عنوان نمونه یکی از آنها را اینجا ذکر می کنیم. فرمود:
و ان الساعه آتیه لا ریب فیها:(123) و قیامت قهرا برپا خواهد شد و رخداد آن هرگز شک بردار نیست.
و این خصوصیت در معنای لغوی لفظ الحاقه لحاظ شده است که در شماره سوم ذکر کردیم.
4- چهارمین معنای کلمه الحاقه کاشف و ظاهر کننده است که رخداد قیامت پرده از حقائق اشیاء برداشته و کنه مخفی آنها را آشکار و برملا می سازد، کما اینکه در آیه 42 از سوره ق و آیه 48 از سوره ابراهیم بیان شده است.
5- معنای پنجم کلمه الحاقه به فعلیت رساننده قابلیتها است. و قیامت روز جلوه استحقاق هر فرد بر حسب شایستگی می باشد که در دنیا با کردار و رفتار خود کسب کرده است. چه شایستگی نعمت و ثواب، یا استعداد نقمت و عذاب. که فرمود:
لها ما کسبت و علیها ما اکتسبت(124) استعداد و شایستگی هر یک از ثواب و عقاب را که انسان در دنیا با اعمال و صفات و عقائدش کسب کرده است همان برایش در آخرت ثابت است. و فرمود:
کل نفس بما کسبت رهینه:(125) هر کسی در قیامت در گرو استعداد و شایستگی است که در دنیا با کردار و رفتار خود آماده کرده است.
و در یک جمله قیامت روز فعلیت پیدا کردن استحقاقهای مختلف است که شامل درجات مختلف نعمت و کمال و درکات گوناگون عذاب و آتش می شود.
لذا راغب در مفردات وجه نامگذاری قیامت به عنوان الحاقه را چنین بیان می کند: لانه یحق فیه الجزاء: چون قیامت روز جلوه استحقاق جزاء است. و در قاموس چنین تعلیل کرده است که: تحق القیامه لکل قوم علمهم: قیامت استحقاق و شایستگی هر کس را برای ثواب یا عقاب بر اساس کردار و رفتارش جلوه داده و به فعلیت می رساند.
6- ششمین معنای کلمه الحاقه روز نزاع و محاکمه است که همه انسانها در آن روز مورد محاکمه پروردگار متعال قرار می گیرند. فرمود:
یوم یجمع الله الرسل فیقول ماذا أجبتم:(126) قیامت روزی است که خداوند متعال پیامبران را گرد آورده و از آنان می پرسد که مردم چه پاسخی در مقابل دعوت شما داده اند.
و نیز ستمکاران و گمراهان به همین منظور تحت محاکمه پروردگار متعال قرار می گیرند. که فرمود:
و یوم ینادیهم فیقول ماذا أجبتم المرسلین:(127) قیامت روزی است که خالق قادر خطاب به گناهکاران و ستمگران می فرماید چه پاسخی به فرستادگان ما داده اید.
بلکه دوستان انسان در قیامت با او به دشمنی و ستیزه و مخاصمه بر می خیزند. که فرمود:
الاخلاء یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین:(128) دوستان در آنروز دشمن همدیگر شده و با هم به ستیزه برمی خیزند.
وقتی در قیامت اعضاء و جوارح انسان علیه انسان شهادت داده و انسان با آنها به مشاجره و مخاصمه برخاسته که چرا علیه من شهادت داده اید و مرا رسوای خاص و عام کردید. و آنها در پاسخ می گویند، به اجازه و قدرت خداوند جرأت اعتراض و سخن پیدا کرده ایم.
و قالوا لجلودهم لم شهدتم علینا قالوا. أنطقنا الله الذی أنطق کل شی ء:(129) مجرمین و گنهکاران به پوست بدن خود اعتراض می کنند که چرا علیه ما شهادت داده اید.
آنها در پاسخ می گویند آن خدائی که همه موجودات را در قیامت به سخن آورده همان خدای قادر مطلق امروز ما را به سخن آورده است.
و نیز انسان در مقابل بازخواست و محاکمه مامورین الهی از خود دفاع نموده و برای اثبات بیگناهی خویش با آنان به مجادله می پردازد. فرمود:
یوم تأتی کل نفس تجادل عن نفسها:(130) به یاد آورید قیامت را که در آن روز هر کس می آید برای دفاع از خودش با ماموران ما به مجادله می پردازد.
در قیامت ستمکاران مستکبر با پیروان فریب خورنده و مستضعف خود به مخاصمه و مشاجره بر می خیزند، و هر کدام گناه خود را به گردن دیگری می اندازد.
و لو تری اذ الظالمون موقوفون عند ربهم یرجع بعضهم الی بعض القول(131) بیان این آیه در مبحث یوم التغابن گذشت.
بنابراین چون قیامت روز مخاصمه و مجادله و محاکمه تبهکاران و مشرکان است به عنوان الحاقه نامگذاری شده است.
7- هفتمین معنای کلمه الحاقه احاطه کننده و در بر گیرنده است که از خصوصیات قیامت است لذا به عنوان یوم محیط و الغاشیه و الطامه الکبری(132) نامیده شده است. محیط یعنی احاطه کننده و الغاشیه یعنی در بر گیرنده. و الطامه الکبری یعنی بزرگترین رخداد ناگوار و شدیدترین مصیبتی که کسی از آن مستثنی نیست.

یوم الحساب

و قال موسی انی عذت بربی و ربکم من کل متکبر لا یؤمن بیوم الحساب:(133) حضرت موسی (ع) در مقابل فرعون و طرفداران فریب خورده اش فرمود، من از هر شخص متکبری که روز حسابرسی اعمال را باور و اعتقاد ندارد، به پروردگارم پناه می برم.
و نیز در آیات (16 - 26 - 53) سوره ص قیامت به این نام برده شده است.