فهرست کتاب


برهان قاطع، پیرامون قیامت (جلد دوم)

علی اکبر سیفی‏

یوم البعث

یوم تقوم الساعه یقسم المجرمون ما لبثوا غیر ساعه کذلک کانوا یؤفکون. و قال الذین أوتوا العلم و الایمان لقد لبثتم فی کتاب الله الی یوم البعث، فهذا یوم البعث و لکنکم کنتم لا تعلمون. فیومئذ لا ینفع الذین ظلموا معذرتهم و لا هم یستعتبون(36) روزی که قیامت برپا شود گنهکاران قسم یاد می کنند که در عالم برزخ بیش از مدت یک ساعت توقف نداشتند و اینگونه با قسم باطل در دنیا حقائق مسلم را انکار می کردند. ولی اهل علم و ایمان به آنان می گویند: شما طبق وعده الهی تا روز بعث یعنی قیامت توقف و مکث کردید و امروز همان زمان برانگیختن است و لکن شما در دنیا نمی فهمیدید و این حقیقت را باور نداشتید و در نتیجه امروز عذر خواهی و پوزش نفعی به حال ستمکاران نداشته و نیز هرگز دعوت به توبه و بازگشت نخواهند شد.
البته بعضی آیه را این گونه تفسیر کرده اند که گنهکاران با مشاهده عذاب و سختیهای قیامت سوگند می خورند که در دنیا بیش از یک ساعت زندگی نکردند، یعنی زندگانی دنیا را در مقابل سختیهای قیامت ناچیز می بینند.
ولی این تفسیر صحیح نیست شاهد ما جمله لقد لبثتم فی کتاب الله الی یوم البعث... است زیرا مکث و توقف در دنیا به قیامت نمی انجامد و این عالم برزخ است که در آن مردگان با حیات برزخی تا قیامت توقف می کنند.
کلمه بعث به معنی برانگیخته شدن است و چون در قیامت تمام مردگان زنده شده و جهت حسابرسی برانگیخته می شوند، لذا به این اسم نامیده شده است.
و روشن است که مقصود از برانگیخته شدن انسانها این است که در قیامت اجسام مدفون در قبرها به حال اول برگشته و زنده می شوند. حتی در آن هنگام خداوند قادر، تمام اعمال و کرده های انسان را به خاطرش می آورد.
فرمود: یوم یبعثهم الله جمیعا ثم ینبئهم بما عملوا:(37) قیامت روزی است که خداوند همه انسانها را برانگیخته و سپس آنان را به آنچه در دنیا کرده اند خبر می دهد.
برانگیختن مردگان از قبرها یکی از مهمترین حوادث قیامت است که تردیدی در وقوع آن نبوده؛ لذا در قرآن کریم به عنوان یک واقعیت تخلف ناپذیر کنار اصل برپائی قیامت نفی تردید و شک از تحقق آن شده است. چرا که فرمود:
و ان الساعه آتیه لا ریب فیها و أن الله یبعث من فی القبور: و همانا قیامت برپا می شود و تردیدی در رخداد آن نبوده و به تحقیق خداوند مردگان را از قبرها برمی انگیزد.
جهت دیگری برای نامگذاری قیامت به این اسم می توان ذکر کرد و آن برانگیختن شاهدان اعمال بشر است، که از هر امت رهبران الهی جهت ادای شهادت بر کرده های امت خود برانگیخته می شوند. فرمود:
و یوم نبعث من کل أمه شهیدا: قیامت روزی است که از هر امت شاهدی بر کرده هایشان بر می انگیزیم.

چرا انسان بعث را انکار می کند؟

کسانی که غیر از حیات ظاهر دنیا هستی دیگری قائل نبوده و مرگ و فنا را نابودی می پندارند گمان می کنند که مرگ پایان کار است و بر این اساس باطل برانگیخته شدن پس از مرگ و زنده شدن در قیامت را انکار می کنند:
قرآن سخن این گروه و اساس انکارشان را چنین نقل می کند:
ان هی الا حیاتنا الدنیا نموت و نحیی و ما نحن بمبعوثین: حیاتی غیر از زندگی ما در همین دنیا نبوده در آن می میریم و متولد می شویم و هر گز پس از دنیا بر انگیخته نمی شویم.
حتی پس از برخاستن از قبور و مشاهده بعث بسیار تعجب کرده و این واقعیت بر ایشان قابل باور نیست.
قرآن سخن آنان را با این حالت تعجب هنگام مشاهده بعث، چنین بیان می کند: قالوا یا ویلنا من بعثنا من مرقدنا:(38) ای وای چه کسی ما را از آرامگاهمان برانگیخت؟
البته این تعجب و سوال ظاهراً اختصاص به کفار و مشرکین نداشته بلکه حتی مؤمنین هم ممکن است در ابتدای حشر به خاطر وحشتی که به آنان عارض شده همین سوال را کنند. ولی بعد از آرامش، به مقتضای ایمان و معرفتی که در دنیا کسب کرده اند متوجه منشأ آن می شوند. شاهد بر این مطلب، ذیل آیه است که چنین آمده هذا ما وعد الرحمن و صدق المرسلون این همان وعده پروردگار است و انبیاء راست گفته اند.
این سخن را قرآن از همان کسانی نقل می کند که در بدو برانگیختن با تعجب از هویت قدرت برانگیزنده سؤال کردند.

یوم التغابن

یوم یجمعکم لیوم الجمع ذلک یوم التغابن:(39) روزی که خداوند قادر تمام ذرات بدن و اعضاء و جوارح شما را به منظور گردهم آیی و اجتماع عظیم قیامت جمع آوری کرده و به حالت اول بر می گرداند، آن روز روز تغابن است.
همانگونه که در ترجمه این آیه اشاره کردیم ظاهرا مقصود از جمع در عبارت یوم یجمعکم به معنای گردهم آیی و اجتماع همه انسانها در صحرای محشر نیست کما اینکه مفسرین گفته اند. بلکه مقصود جمع آوری ذرات پراکنده بدن انسانها و اعضاء و جوارح متفرق آنان است که مقدمه اجتماع همگانی است. زیرا ابتداء باید آحاد انسانها به هویت اصلی خود برگردند تا امکان گردآوری همگانی آنان بوده باشد. بنابراین از ماده جمع در هر بار معنای خاصی قصد شده است. در کلمه یجمعکم به معنای جمع اعضاء متفرق همه انسانها و باز گرداندنش به حالت اول و در کلمه یوم الجمع به معنای گرد آوری همگانی و اجتماع اولین تا آخرین افراد بشر است.
با این بیان، آیه شریفه از اشکال تکرار مصون بوده و با بلاغت و فصاحت قرآن بیشتر سازگار است. و حرف لام در کلمه الیوم الجمع ظاهر در معنای غرض و مقصود است یعنی جمع آوری اعضاء و ذرات بدن انسان به منظور اجتماع همه گانی در قیامت است. بنابراین جمع آوری ذرات پراکنده انسان مقدمه روز گردآوری همگانی است نه اینکه در همان روز باشد.
علاوه بر سیاق آیه، شاهد دیگر، روایات متعدد و معتبری است دلالت دارد که قبل از برپایی قیامت چهل روز باران پی در پی می بارد تا اینکه در اثر آن اجزاء متفرق و پراکنده انسانها جمع شده و آمادگی برای برگشتن اجزاء بدن هر فرد به حالت اول ایجاد می شود.
در تفسیر علی بن ابراهیم به سند صحیح جمیل بن دراج از امام صادق (ع) نقل کرده که حضرت فرمودند: اذا أراد الله أن یبعث أمطر السماء علی الارض اربعین صباحا فاجتمعت الاوصال و نبتت اللحوم(40) هنگامیکه خداوند اراده فرمود انسانها را در قیامت مبعوث کند آسمان چهل روز به طور متصل باران می بارد و در اثر آن اجزاء و اعضای پراکنده هر انسان جمع شده و به حالت اول برگشته و گوشت در بدن پدید می آید.
و نیز روایات(41) دیگری به همین مضمون وارد گردیده است.
گر چه می شود گفت معنای جامع گرد آوری مقصود است که یک مصداق آن جمع آوری اعضاء و اجزاء پراکنده بدن و مصداق دیگرش گرد آوری انسانها از قبور به طرف محشر است ولی این معنای جامع غیر از گردهم آیی و اجتماع عظیم محشر است بلکه مقدمه آن است و این بحث در یوم الجمع مفصلا مطرح خواهد شد.