فهرست کتاب


سرگذشتهای عبرت انگیز

محمد محمدی اشتهاردی‏

61- چگونگی شهادت شهید دوم

یکی از مجتهدین بزرگ شیعه در قرن دهم، آیةاللّه العظمی زین الدین فرزند نورالدین معروفه به شهید ثانی است، او در 13 شوال سال 911 ه.ق در روستای جباع واقع در جبل عامل لبنان دیده به جهان گشود، پس از رشد و نمو به تحصیل علوم حوزوی پرداخت و مسافرتهای بسیار کرد، و از مجتهدین و مراجع بزرگ گردید، و دارای شاگردان و تألیف بسیار شد، سرانجام او را در 55 سالگی به شهادت رساندند.
مبارزه و ماجرای شهادت
زین الدین (شهید دوم) که به راستی زینت دین بود، و مرد تلاش و مبارزه بود، وقتی که به مقامات عالی علمی و اجتماعی رسید، با بحثهای منطقی و روشنگرانه خود، تا سر حد امکان به مسؤولیتهای روحانی خود می پرداخت ولی به بهانه پاسداری از آیین تشیع و یا به عنوان ریاست جامعه شیعه، تحت نظر حکومت عثمانی، حکومت طاغوتی زمانش قرار گرفت، به طوری که اواخر عمر، نوعاً در حال هراس از دشمن به سر می برد و سخت تحت تعقیب و سانسور و خفقان بود، اما لحظه ای از کار و کوشش دست نکشید، در این شرایط سخت به نوشتن کتاب و امور دیگر اشتغال داشت.
شواهد تاریخی نشان می دهد که وی در حدود پانزده سال قبل از شهادتش تحت تعقیب حکومت بوده است.
مثلاً در آخر کتاب شرح لمعه که آن را نه سال قبل از شهادتش نوشته، می نویسد:
این کتاب را در تنگنای زندگی و هجوم سرسام آور ناملایمات که موجب تشویش فکر می شد نوشتم.
پیشگویی شهید ثانی
در رساله سید بدرالدین آمده:
از شیخ حسین بن عبد الصمد (پدر شیخ بهایی) پرسیدم، حکایتی نقل می کنند، که شما همراه شهید دوم در اسلامبول ترکیه، به جایی می رفتید، او به شما گفت: در همین جا شخصی کشته می شود که مقامی ارجمند دارد و بعد خودش در همانجا شهید شد.
شیخ حسین بن عبدالصمد در پاسخ گفت: آری این حکایت درست است و همینگونه اتفاق افتاد، آن بزرگوار به من چنین گفت، بعد باخبر شدم او در همان محل به شهادت رسیده است.
نویسنده الدارالمنثور می گوید: این واقعه در منطقه ما و بلاد دیگر شهرت دارد و همه از آن پیشگویی شگفت انگیز باخبرند.
این پیشگویی که در حدود پانزده سال قبل از شهادتش بود، چه از راه مکاشفه روحانی و کرامات باشد و چه از راه قرائن و شواهد عادی و طبیعی، حاکی است که وی می دانسته که حکومت وقت دست از او بر نمی دارد، در عین حال با کمال استقامت به راه خود ادامه داد و هرگز تسلیم هوسهای حکومت نشد.
شیخ بهایی در یکی از تألیفاتش می گوید: پدرم نقل کرد صبح روزی به خانه شهید دوم رفتم دیدم غرق در فکر است، پرسیدم: به چه می اندیشی؟ گفت: برادرم گمان می کنم من شهید دوم باشم(101) چرا که دیشب در خواب دیدم سید مرتضی (عالم بزرگ و معروف) جلسه مهمانی مفصلی با شرکت علمای شیعه برپا کرده، وقتی که من به آن جلسه وارد شدم، سید مرتضی برخاست و از من احترام شایانی کرده و به من خیر مقدم گفت، سپس به من رو کرد و گفت: فلانی نزد شیخ شهید (اول) بنشین، من نزد او نشستم، پس از لحظاتی از خواب بیدار شدم، این خواب دلیل روشنی است بر اینکه من پس از او شهید می شوم.
به راستی بسیار دردناک است که شخصیتی همچون شهید دوم قربانی غرضهای آلوده و پلیدان روزگار گردد، هرچند حکومت عثمانی، تا می توانست جلوی نفوذ چنین شخصیتهای برجسته ای را می گرفت و تاحد امکان دست به خون پاک این شخصیتهای برجسته نمی آلود، ولی حسادت و کینه ورزی و تصفیه حساب خصوصی یک فرد پلید، موجب شهادت چنین مرد بزرگی گردید، به این ترتیب که:
دو نفر از مردم جباع برای مرافعه و محاکمه به شهید ثانی مراجعه کردند او نیز طبق موازین شرعی دعوی را به نفع یکی از آنها و به ضرر دیگری بر اساس حق پایان داد، شخص محکوم از این داوری ناراحت شد و نزد قاضی صیدا (یکی از شهرهای لبنان) رفت و شکایت کرد، قاضی صیدا که مردی متعصب بود از این فرصت استفاده کرد برای دستگیری شهید، شخصی را مأمور کرد، مأمور وارد جباع شد از مردم سراغ شهید را گرفت، مردم گفتند او در محل نیست.
شهید دوم غالباً در خفا به سر می برد و فقط برای اقامه نماز صبح به مسجد می رفت، و بیشتر اوقات برای حفظ از شر منافقان و دشمنان، در گوشه تنهایی به سر می برد، همزمان با ورود مأمور، شهید در باغ مختصر انگوری خود مشغول نوشتن شرح لمعه بود، این مأمور موفق به دستگیری نشد، شهید در این شرایط تصمیم گرفت به مکه برود، در محلی که بار و پوش بود نشست تا کسی او را نبیند و نشناسد و به سوی مکه رهسپار شد.
قاضی کینه توز صیدا، برای سلطان سلیمان قانونی (یکی از سلاطین عثمانی که مقر حکومتش اسلامبول ترکیه بود و تقریباً برای سراسر نقاط اسلامی حکومت می کرد) نوشت که در بلاد شام مردی عالم زندگی می کند که بدعت گذار و بیرون از مذاهب چهارگانه اهل سنت بوده و دست اندرکار نشر و تبلیغ عقاید خود می باشد.
شاه سلیمان شخصی به نام رستم پاشا را که وزیر او بود برای دستگیری شهید مأمور ساخت، و گفت باید او را زنده دستگیر کنی تا با دانشمندان اسلامبول مباحثه کند و از عقاید او تفتیش شود و سرانجام به مذهب و آیین او مطلع گردند.
رستم پاشا همراه شش نفر مأمور، به جباع آمد و از شهید پرس و جو کرد، به او گفتند به سفر حج رفته است،: این مأمور به طرف مکه رهسپار شد، در وسط راه به شهید ثانی رسید، و او را دستگیر کرد، شهید ثانی به او گفت به من مهلت بده تا سفر حج را به پایان برسانم و من فرار نمی کنم و مناسک حج را تحت مراقبت تو انجام می دهم، پس از انجام حج به هر صورتی که دلخواه خودت است عمل کن.
رستم پاشا به این پیشنهاد راضی شد.
ولی در کتاب لؤلؤة البحرین آمده شیخ بهایی به خط خود نوشته است، شهید را در مسجدالحرام پس از نماز عصر گرفته و به یکی از خانه های مکه بردند و یکماه و ده روز زندانی کردند، سپس او را با کشتی به قسطنطنیه (اسلامبول) پایتخت روم (ترکیه فعلی) بردند.
به هر حال رستم پاشا شهید دوم را از مکه به طرف اسلامبول حرکت داد، تا او را به نزد شاه سلیمان ببرد، در راه شخصی از رستم پاشا پرسید این مرد کیست؟ پاسخ داد از دانشمندان شیعه امامیه است که بر حسب مأموریت او را نزد شاه می برم.
آن شخص گفت تو در وسط راه او را آزار رساندی، ممکن است در حضور سلیمان از تو شکایت کند و دوستان و یاران او نیز از او دفاع و حمایت کنند و برای تو موجبات ناراحتی و احیاناً قتل تو را فراهم نمایند، صلاح در این است که سر او را همین جا از بدن جدا کنی! و سر بریده او را نزد شاه ببری!
رستم پاشا این مرد ناپاک و فرومایه از این پیشنهاد استقبال کرد، در کنار دریا استاد بزرگوار را شهید کرد، و سر بریده اش را به حضور شاه برد.
شاه از این پیش آمد سخت برآشفت و رستم پاشا را سرزنش کرد و گفت من تو را مأمور ساختم که او را زنده بیاوری، بنابراین به چه مجوزی او را کشتی(102).
رستم پاشا پس از قتل شهید دوم بدن مطهر و پاک او را به کنار دریا انداخته بود، وقتی که شب فرارسید گروهی از ترکهای اسلامبول دیدند از کنار دریا نوری به طرف آسمان بالا می رود، چون صبح شد، به آن محل رفتند دیدند جسد بدون سری افتاده است، آن را غسل داده و با کمال احترام در همانجا به خاک سپردند و بارگاهی روی قبرش ساختند.
بعضی نقل کرده اند که مأموران بدن شهید دوم را بعد از سه روز که در زمین افتاده بود، به دریا افکندند(103).
درود پاکبازان تاریخ به روح پرفتوح این عالم بزرگ باد که با تمام سعی و کوشش، شب و روز به علم و عمل می اندیشید و خود پاکش را در این راه نثار کرد. و روح بزرگش در بهشت خدا قرار گرفت چنانچه شیخ بهایی این شعر را در تاریخ شهادتش گفت:
تاریخ وفات ذلک الاواه الجنة مستقره و اللّه
966 ه.ق
هلاکت قاتل پلید شهید دوم
سید عبدالرحیم عباسی (یکی از فضلای ممتاز آن زمان) که با شهید سابقه دوستی و آشنایی داشت با دیدن سر بریده شهید ثانی، سخت متأثر گردید و سعی کرد تا شاه را وادار کند تا رستم پاشا این ناجوانمرد پلید را به قصاص عمل ننگینش برساند، به حضور شاه رفت و گفت: وضع حکومت را هرج و مرج می بینم، به این دلیل که شاه امر می کند شیخ زین الدین را به حضور بیاورند، مأمورین سر او را به حضور می آورند، بی آنکه شاه آنها را بازخواست و محاکمه کند، ترس آن دارم که روزی شاه به احضار من فرمان دهد، و سر مرا به حضورش ببرند در این باره اصرار و تأکید کرد که شاه حکم اعدام آنها را صادر کند.
شاه فکر کرد دید راست می گوید، دستور داد دستم پاشا و مأموران همراهش را احضار کردند و پس از سرزنش آنها به سید عبدالرحیم گفت امر این مأموران را به تو سپردم، هر طور می خواهی از آنها قصاص کن، سید عبدالرحیم امر کرد آتشی روشن کردند، رستم پاشا و همراهانش که مجموعاً هفت نفر بودند به آتش افکندند و به این ترتیب همگی به قصاص دنیوی خود رسیدند(104).

62- ملاک مرجعیت و اعلمیت

مرحوم آیةاللّه سید محمد فشارکی (وفات یافته 1316 یا 1318 ه.ق) استاد مرحوم آیةاللّه العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری بود. گفت بعد از وفات مرحوم آیةاللّه العظمی حاج میرزا حسین شیرازی (ره)(105) پدرم توسط من به مرحوم آقا میرزا محمد تقی شیرازی(106) پیام داد اگر ایشان خودشان را اعلم از من می دانند تقلید زن و بچه خود را به ایشان رجوع دهم، چنانچه مرا اعلم می دانند تقلید زن و بچه خود را به من(107) ارجاع دهند. فرمود من این پیغام را که بردم میزا تأملی کرده گفت: خدمت آقا عرض کن خودشان چگونه می دانند من این سؤال را خدمت آقا عرض کردم ایشان فرمود به جناب میرزا عرض کن شما در اعلمیت چه چیزی را میزان قرار می دهید؟ اگر دقت نظر میزان باشد من اعلمم پیغام را آوردم فرمود خودشان کدام یک از اینها را میزان قرار می دهند من برگشتم این جواب را که سؤال بود به پدرم عرض کردم آقا تأملی کردند و گفتند دور نیست دقت نظر میزان باشد. آنگاه فرمود: عموماً از میرزا محمد تقی شیرازی تقلید کنیم(108).

63- مهلت دادن به بدهکار تهیدست

محمد بن ابی عمیر، معروف به ابن ابی عمیر از شاگردان برجسته امام کاظم پارسایی مخلص بود، با بزازی زندگانی می گذاند.
وی به یکی از مؤمنان ده هزار درهم قرض داد. آن مؤمن ورشکسته و فقیر شد. هنگامی که وقت پرداخت قرضش فرارسید، خانه خود را فروخت، ده هزار درهم تهیه کرد و به در خانه ابن ابی عمیر آمد، و در زد.
ابن ابی عمیر بیرون آمد، آن مؤمن ده هزار درهم را به او داد.
ابن ابی عمیر: این مال را از کجا آورده ای؟ آیا ارث به تو رسیده است؟
مؤمن: نه.
ابن ابی عمیر: آیا کسی آن را به تو بخشیده است؟
مؤمن: نه ولی خانه ام را فروختم تا قرضم را ادا کنم.
ابن ابی عمیر: امام صادق علیه السلام فرمود: بر انسان لازم نیست که به خاطر بدهکاری اش خانه خود را بفروشد این پول را بردار که من به آن نیازی ندارم. سوگند به خدا، اکنون به یک درهم نیز نیازمندم، ولی هرگز حتی یک درهم از پول تو را نمی پذیرم(109).
بدین ترتیب، شاگرد تربیت شده امام کاظم علیه السلام با بدهکار مستضعف رفتاری انسانی نمود.
رسول اکرم فرمود:
من انظر معسراً کان علی اللّه فی کل یوم صدقه بمثل ما له علیه حتی یستوفی حقه؛ کسی که بدهکار تهیدستی را مهلت دهد بر خداست که برای او در هر روز به اندازه طلب خود پاداش صدقه به او بدهد تا آن هنگام که طلبش را پرداخت کند(110).
نیز فرمود:
من اراد ان یظله اللّه فی ظل عرشه یوم لا ظل الا ظله فلینظر معسراً او یدع له عن حقه؛ کسی که می خواهد خداوند او را در سایه عرش خود در آن روز که سایه ای جز سایه خدا نیست قرار دهد، به بدهکار مهلت دهد، یا حقش را به او ببخشد(111).
نیز فرمود:
من یسر علی مؤمن و هو معسر، یسر اللّه علیه حوائجه فی الدنیا و الآخرة؛ اگر کسی بر مؤمن تنگدستی آسان بگیرد و به او مهلت دهد، خداوند بر او در مورد نیازهای دنیا و آخرتش آسان می گیرد(112).